Tỉnh Bình Dương được tái lập vào 01/01/1997 trên cơ sở tách từ tỉnh Sông Bé cũ gồm 7 huyện với tỉnh lỵ là thị xã Thủ Dầu Một. Toàn tỉnh có quy mô dân số hơn 1 triệu người với diện tích tự nhiên là 2.695,54 km2. Bình Dương nằm ở miền Đông Nam Bộ, giáp ranh với Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh. Từ khi có chính sách "trải thảm đỏ" mời gọi đầu tư, Bình Dương đã xây dựng được 27 Khu công nghiệp (KCN) tập trung - là tỉnh phát triển nhiều KCN nhất nước. Các KCN góp phần hình thành các đô thị và khu đô thị mới, tạo cho mạng lưới đô thị Việt Nam ngày càng phát triển.
Với dự báo tăng trưởng dân số của tỉnh vào năm 2020 là 2 triệu người và khoảng 2,5 triệu năm 2025, hệ thống đô thị của tỉnh cần thiết được chuẩn bị chu đáo cho lượng tăng dân số khoảng 1,5 triệu người, tương ứng với diện tích đất xây dựng (XD) đô thị khoảng 150 km2 (gần gấp đôi diện tích XD đô thị hiện hữu). Đây quả là một thách thức vô cùng lớn lao. Hiện nay, các đô thị toàn tỉnh đã phát triển nhanh về số lượng và quy mô. Các đô thị hiện hữu được điều chỉnh mở rộng cùng lúc với việc hình thành các thành phố mới (Dĩ An - Đông Hòa, Tân An - Định Hòa, Bình Chuẩn, Búng - Thuận Giao…). Thủ Dầu Một sẽ phát triển thành TP loại 1 với quy mô trên 500.000 dân vào năm 2025… và liệu cần phải bố trí thêm bao nhiêu đô thị nữa để đáp ứng yêu cầu đô thị hóa vẫn còn là vấn đề chưa có câu trả lời thỏa đáng!
Nghiên cứu về đô thị hóa tỉnh Bình Dương đến năm 2030 về giải pháp tổ chức hệ thống các điểm dân cư đô thị, nông thôn trong giai đoạn công nghiệp hóa – hiện đại hóa (CNH-HĐH); về hình thái và cấu trúc tổ chức không gian của từng đô thị trong tỉnh – nhằm đảm bảo 1 số tiêu chí nhất định cho từng giai đoạn (Ví dụ như "Phát triển bền vững" - Sustainable Development, Đô thị Sinh thái – Ecotown, Đô thị Xanh – Green City theo mô hình Singapore, và có thể là các tiêu chí khác nữa trong tương lai). Nghiên cứu này vừa mang tính tổng thể về vấn đề quy hoạch vùng lãnh thổ "Vùng đô thị" (Đô thị hóa bền vững - Sustainable Urbanization) đồng thời vừa mang tính cục bộ của từng đô thị (Đô thị Bền vững - Sustainable City). Nghiên cứu cũng nhằm giải quyết những vấn đề khác hiện đang được các chuyên gia đô thị lưu tâm như: Mô hình tổ chức không gian đô thị (Urban Land-Use Pattern), các chính sách phát triển để đảm bảo phát triển bền vững, bản sắc đô thị, thiết kế đô thị, bảo tồn di sản…
Đối tượng nghiên cứu chính là tỉnh Bình Dương, mà cụ thể hơn, là "Hệ thống các khu dân cư đô thị và nông thôn" thuộc tỉnh, và "Mô hình cấu trúc tổ chức không gian" của từng đô thị. Yếu tố nghiên cứu chính của đề tài là các Mô hình đô thị hóa (Urbanization Model) và Mô hình đô thị (Urban Form hay Urban Land-Use Pattern) trong giai đoạn CNH-HĐH thỏa mãn xu thế phát triển bền vững đô thị đến năm 2025, 2030 và xa hơn.
Mục tiêu cần đạt được của nghiên cứu trên là "Chất lượng" của Đô thị hóa Bình Dương và các khu đô thị của tỉnh. Yếu tố "Phát triển bền vững" cần được xem xét rõ ràng để cụ thể hóa mô hình phát triển. Song song với việc xác định rõ mục tiêu này, việc "Đánh giá thực trạng phát triển đô thị tỉnh Bình Dương trong giai đoạn sau đổi mới" cũng cần được điều tra, nghiên cứu đúng mức. Một mục tiêu nữa không kém phần quan trọng là nghiên cứu đề xuất các chính sách phát triển và chính sách quản lý đô thị theo hướng phát triển bền vững, tuy nhiên phần này sẽ được trình bày trong 1 bài viết khác.
Tính cấp thiết của nghiên cứu là điều hiển nhiên trong xu thế đô thị hóa mãnh liệt của Bình Dương từ sau đổi mới 1986! Nhưng cần thấy thêm các yếu tố quan trọng khác của tiến trình đô thị hóa đã xảy ở các tỉnh thành lân cận với Bình Dương trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam như TP.HCM, Bình Phước, Đồng Nai, Tây Ninh, Long An, Bà Rịa-Vũng Tàu,… trong đó kinh nghiệm phát triển của TP.HCM – Một TP Cực lớn – Megacity (1) của cả nước vào năm 2020 là quan trọng hơn cả.
Nội dung nghiên cứu dự kiến sẽ bao gồm nhiều vấn đề liên quan đến quy hoạch và quản lý đô thị, chiến lược phát triển đô thị (City Development Strategy – CDS)… Những vấn đề khác cũng đang được các chuyên gia đô thị quan tâm như sau:
1. Khái niệm Phát triển Bền vững Đô thị (PTBVĐT - Urban Sustainable Development) đã được định nghĩa từ 1987 là: "phát triển thỏa mãn những yêu cầu hiện tại nhưng không làm ảnh hưởng đến việc thỏa mãn các nhu cầu của các thế hệ tương lai" (2). Trong nước, PTBVĐT được quan tâm nghiên cứu rộng rãi từ tháng 12/2004. Diễn đàn phát triển đô thị bền vững VN đã đưa ra các kiến nghị, góp ý, bổ sung về PTBVĐT gồm 03 vấn đề chính là kinh tế, xã hội và môi trường. Nhóm các kiến trúc sư (KTS) Sinh thái mà đại diện là Huân tước - KTS Richard Rogers (3) đề cập vấn đề Kiến trúc đô thị bền vững (Sustainable Architecture). Sir Peter Hall (4) và Ulrich Pfeiffer đã nêu lên khái niệm "Quản trị tốt – Good Governnance" gồm 7 vấn đề phát triển bền vững. PTBVĐT là cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu cấu trúc không gian thành phố lớn và cực lơn (TPL-CL) và cần phải xác định các vấn đề chủ yếu gồm: Các thách thức của PTBVĐT, Những tiêu chí PTBVĐT và Mô hình mẫu của một TP PTBV.
Mô hình đô thị đa tâm và giao thông đô thị
2. Tính chất của kỷ nguyên mới, Tác động của Xu thế toàn cầu hóa và Cuộc cách mạng công nghệ thông tin có ảnh hưởng quan trọng đối với cấu trúc không gian đô thị. Đó là: "... Hiện có 3 nguồn động lực mới đã và đang làm thay đổi xã hội chúng ta, gồm cuộc cách mạng công nghệ thông tin, năng lực trí tuệ đang dần thay thế sức mạnh cơ bắp và mô thức gia đình đang thay đổi ...."; Hoặc : "... Cấu trúc hình thái tương lai của TPCL phát triển theo hướng phân tán như ở Nhật Bản và Hoa Kỳ." "... Chiến lược phát triển đô thị tương lai cần được chỉ đạo tập trung ở những vùng TP mở rộng; và "... tái chỉnh trang khu vực trung tâm nhằm cung ứng các phương tiện làm việc, các văn phòng thỏa mãn nhu cầu của các phức hợp sản xuất – dịch vụ. Điều này đã diễn ra ở Singapore, và đang bắt đầu ở những TPCL khác ở Châu Á như Bangkok ..."(Nguồn: R. Rogers 2003, Megacities Lecture, The Hague, The Netherlands). Trong xu thế Toàn cầu hóa, các sân bay và các KCN cao, trung tâm dịch vụ… kế cận các sân bay (được gọi là "Thành phố Sân bay" - Airport City).... sẽ là một cửa ngõ quan trọng. Cấu trúc không gian đô thị tương tự cũng xuất hiện đối với cảng quan trọng
3. Vấn đề "Mô hình đô thị" cho từng TP cũng cần được lưu tâm. Đối với một đô thị, mô hình phát triển đơn tâm dễ tạo ra sự tắc nghẽn giao thông ở khu trung tâm. Xu thế được ủng hộ hiện nay là theo hướng hình thành các khu ở bền vững dựa trên các yếu tố phi tập trung và đa trung tâm trong cơ cấu quy hoạch (Hình 1).
4. Quy hoạch giao thông đô thị là một bộ phận quan trọng trong quy hoạch đô thị Bình Dương theo hướng phát triển bền vững. Các phương tiện giao thông chính của từng đô thị góp phần quan trọng trong việc định hình mô hình không gian đô thị. Các yếu tố khác cần lưu ý là: - Các thông số về các chuyến đi và mục đích các chuyến đi trong đô thị, giờ cao điểm …; - Các phát minh phương tiện giao thông nội thị tiên tiến. Bên cạnh đó, những phương tiện giao thông nhanh và cực nhanh mang tính cách mạng như tàu cao tốc TGV, maglev (Tàu cao tốc chạy trên đệm điện từ trường)… sẽ có vai trò ngày càng quan trọng hơn đối với giao thông đô thị. Tàu cao tốc TGV, maglev tuy có ít tác động đến cấu trúc không gian nội thị nhưng sẽ có vai trò quan trọng ở góc độ vùng TP với thời gian di chuyển ít nhất, … và sẽ góp phần định hình cấu trúc không gian đô thị toàn vùng.
Đô thị lành mạnh và bền vững - Sustainable Healthy Urban
5. Vấn đề cải tạo quy hoạch các KCN hiện hữu ô nhiễm của Bình Dương là theo hướng mô hình đơn vị đô thị và phát triển bền vững về sinh thái môi trường. Đây là vấn đề hình thành các khu đô thị công nghiệp sinh thái (Eco-Towns) – một xu thế mới trong phát triển ở các quốc gia phát triển ở châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc…Các vấn đề về xu thế cấu trúc đô thị bền vững áp dụng cho các khu đô thị công nghiệp sinh thái – Eco-Towns: Nên đi theo khuynh hướng Compact (Tích hợp, nén) hoặc phân tán; Những vấn đề về mật độ xây dựng, tầng cao, hệ số sử dụng đất… cũng cần được lưu ý đúng mức.
6. Vấn đề đô thị hóa tự phát thường khó tránh khỏi trong tiến trình ĐTH nóng ở những TPL và cực lớn. "Đô thị hoá tự phát là 1 hình thức của đô thị hóa, xảy ra ngoài tầm kiểm soát của chính quyền đô thị liên quan; các phát triển này không tuân thủ luật lệ xây dựng, thiếu đồng bộ, ảnh hưởng xấu đến phát triển bền vững đô thị"(5). Lưu ý này giúp Bình Dương, TX Thủ Dầu Một và 1 số đô thị khác của tỉnh hạn chế những tác hại của chúng. Đó là việc cân đối phát triển hài hòa và hợp lý hệ thống đô thị.
7. Quan điểm mới về PTBV là "Sustainable Healthy Urban" (Tạm dịch: Đô thị Lành mạnh và Bền vững) của GS.TS. Ogenis Brinhante báo cáo tại Hội thảo PTBV các TP lớn châu Á (do ACCA21 và Viện IHS Hà Lan tổ chức tại Bắc Kinh, Trung Quốc tháng 5-6/2007). Một thành phố phát triển bền vững nhất thiết phải đảm bảo cho các cư dân của nó điều kiện môi trường tốt – sống được và sống khỏe mạnh. (Hình 2)
Những suy nghĩ trên đây nhằm phục vụ cho nghiên cứu về đô thị hóa, quy hoạch và quản lý đô thị trên địa bàn tỉnh Bình Dương theo hướng phát triển bền vững đến năm 2030. Nghiên cứu này cũng cần được đặt dưới góc độ toàn hệ thống, theo đó tất cả các yếu tố cấu thành có ảnh hưởng đến đối tượng nghiên cứu chính được xem xét cẩn trọng, tiếp cận đối tượng từ nhiều góc độ khác nhau. Các kết quả nghiên cứu độc lập sẽ được phân tích, tổng hợp ở góc độ toàn hệ thống… Kết quả nghiên cứu là một mô hình phân bố hệ thống đô thị toàn tỉnh Bình Dương và 1 số mô hình cấu trúc không gian đặc trưng của các đô thị đơn lẻ theo hướng phát triển bền vững trong giai đoạn 2030 và các năm sau.
Thủ Dầu Một, tháng 01/ 2010.
TS.KTS Nguyễn Tiến Thành
Trưởng Khoa Kiến trúc
Đại học Thủ Dầu Một
(Nguồn: http://www.tdmu.edu.vn/nghien-cuu-khoa-hoc/chuong-trinh-de-tai-nghien-cuu/mot-so-suy-nghi-ve-do-thi-hoa-tinh-binh-duong-den-nam-2030/print_review)
Ghi chú:
(1) "Liên hiệp quốc (UN) định nghĩa thành phố cực lớn – Megacity là thành phố có quy mô dân số trên 8 triệu người. Ngân hàng phát triển châu Á ADB định nghĩa Thành phố cực lớn – megacity là một vùng thành phố chính rộng lớn có nền kinh tế phức hợp, có một lực lượng lao động lành nghề, và một hệ thống giao thông hiệu quả cho tất cả cư dân của thành phố. Để dễ thống nhất, ngưỡng 10 triệu dân được dùng để định nghĩa thành phố cực lớn ở các quốc gia đang phát triển" "Đô thị hóa thế kỷ 21 và TPCL" – Nguyễn Tiến Thành - Tạp chí Xây Dựng, tháng 4/2003.
(2) Báo cáo của Ủy ban thế giới về phát triển và môi trường. Khái niệm "phát triển bền vững" đã được biết từ năm 1987 dưới tên gọi là Báo cáo Bruntland – Bruntland Report.
(3) Huân tước - KTS Richard Rogers là GS.TS Danh dự, sinh tại Florence, Pháp; Tốt nghiệp KTS tại Đại học Yales, Hoa Kỳ (1954-1959).
(4) Sir Peter Hall (Ngài Peter Hall) là GS môn Quy hoạch đô thị của Trường Đại học Xây dựng - Kiến trúc – Môi trường Bartlette thuộc Viện Đại học London, Giám đốc Viện Nghiên cứu Cộng đồng.
(5) "Phát triển đô thị tự phát ở TP Hồ Chí Minh" - Nguyễn Tiến Thành – Tạp chí Xây Dựng – 11/2003 – trang 14-17.
